hữu thức & ý thức, tiềm thức, vô thức & Bhavaṅga

Chính là vì sự ấm ức đó mà con còn thấy chiêm bao. Khi chia tay con đã gieo vào tiềm thức nỗi ấm ức đó, nó đã trở thành khuynh hướng xung động vô thức, do đó thỉnh thoảng nó trở về trong giấc chiêm bao. Ban ngày con lo nghĩ công việc, gia đình, xã hội v.v... nên dường như con đã quên nó, nhưng ban đêm là lúc nó dễ xuất hiện nhất để nhắc lại nỗi ẩn ức đã chôn sâu trong lòng con. Con đừng lo, thực ra giấc chiêm bao ấy không phải nhắc chuyện quá khứ để con phiền muộn mà nó chỉ làm như vậy để mong giải thoát chính mình ra khỏi cõi vô thức tăm tối mà thôi. Nó cần con giúp hữu thức hoá vô thức để nó được giải thoát. Con nên lắng nghe chiêm nghiệm tiếng kêu cứu của nó để con hiểu ra mà thương yêu thông cảm cho nỗi khổ của nó chứ không nên tiếp tục dồn nó vào vô thức nữa. Tất cả những động tác xử lý sai lầm đều do bản ngã mà ra. Vì vậy đừng có diệt ngọn mà cần phải phát hiện ra gốc rễ của cái ngã tạo tác ra tất cả những ấm ức này. Thường quan sát minh bạch lại chính mình là cách tốt nhất để giải thoát thực tại ra khỏi mọi lăng xăng tạo tác của cái ta ảo tưởng này.

Thức trong Duy Thức Học chỉ là tên gọi chung cho 121 tâm theo Abhidhamma, nói cụ thể hơn là 121 hiện tượng hay tiến trình tâm, mà trong đó có nhiều thành tố cấu trúc ra nó, đó là các tâm sở và cũng không loại trừ sự cộng tác không thể thiếu của sắc pháp, nên thực ra tâm là một tiến trình tâm - sinh - vật lý thì đúng hơn. Mỗi thành tố cấu trúc nên một tiến trình tâm đều có tác dụng khác nhau, nghĩa là mỗi tâm sở và sắc pháp ấy có một công dụng cụ thể và đặc thù của nó, như cái nhà là tên chung nhưng kết cấu bởi cột, kèo, vách, mái v.v...đều có tính chất và công dụng khác nhau.

Trong một tiến trình tâm cũng vậy, hành đóng vai quyết định thái độ hành động tạo tác chứ không phải là cái tên gọi tâm thức chung chung ấy quyết định điều đó. Ý thức ví như một nội các có thủ tướng là hành, thủ tướng mới quyết định hành động chứ nội các không thủ tướng thì không là gì cả. Trong nội các tâm thức có 121 bộ, và bộ cũng là nói chung chung thôi còn trong đó bộ trưởng nắm vai chính cùng với sự cộng tác của nhiều nhân sự giữ các chức năng liên hệ mới cộng thành nội dung hoạt động thực của bộ ấy, chứ cái gọi là bộ không làm được gì cả. Vậy nói ý thức là "công vi thủ, tội vi khôi" chỉ đúng chung chung, nhưng nếu không biết "thủ tướng" của nội các ý thức là ai thì làm sao biết được công tội trách nhiệm ở đâu. HÀNH chính là thủ tướng của nội các tâm thức và TƯ là bộ trưởng của mỗi tâm vậy.

Khi ý vô nhân khởi lên, đó là tập khí quá khứ hay còn gọi là pháp trần đọng lại trong tiềm thức bhavanga (Duy Thức Luận gọi là những chủng tử trong a-lại-da thức) tự nó không tạo ý nghiệp được vì nó thuộc tâm vô nhân hoặc tâm quả, nhưng nó có thể làm duyên cho ý nghiệp hình thành. Thí dụ tự nhiên một sự việc xảy ra trong quá khứ bỗng tái hiện lại trong con, điều này tự nó không tạo nghiệp gì cả, nhưng qua sự việc đó con lại nổi sân hoặc tham thì tham sân đó mới là ý nghiệp, nghĩa là do duyên sự việc quá khứ tái hiện lại mà con có phản ứng thiện, bất thiện của tâm nên mới hình thành ý nghiệp, và đó mới là ý hữu nhân tạo nghiệp. Con cần quan sát để phân biệt được đâu là ý vô nhân khởi lên như một pháp trần làm duyên hay đối tượng cho phản ứng của tâm, và đâu là ý khởi lên như một phản ứng hữu nhân tạo thành ý nghiệp. Còn cái tâm quan sát biết được các loại ý sinh diệt một cách trung thực như tấm gương phản chiếu thì không hề tạo tác vọng nghiệp gì cả.