hữu vi hữu ngã & vô vi vô ngã

1. Đơn giản là bậc Thánh rửa chén với tâm rỗng lặng trong sáng nên hành động vô vi, vô ngã. Còn người phàm thì rửa chén với chủ ý của bản ngã cho nên tâm đầy ắp những ý niệm, tư tưởng phân biệt chủ thể với đối tượng, ta với người, hơn với thua, thiện với ác... Khi làm việc bậc thánh có thể thấy mệt chứ không khổ, thấy thoải mái chứ không vui thích... do đó làm một cách trọn vẹn và hiệu quả cao. Còn người phàm thì làm chưa mệt đã thấy khổ vì bực dọc hay ngã mạn, hoặc làm trong hứng thú vui thích vì tham danh hám lợi... do đó bị phân tâm bởi tư tưởng và cảm xúc mà hiệu quả rất thấp.

2. Chỉ thấy với tâm rỗng lặng trong sáng thôi thì đó chính là tuệ tri nên mới thấy hết nguyên nhân hậu quả, và không cần phải cố ý tìm hiểu để xả ly mà tư tưởng và cảm xúc cũng tự biến diệt. Còn nếu khởi chủ ý tìm hiểu để cố gắng xả ly thì đã rơi vào cái biết theo ý đồ của bản ngã lý trí - tức là tưởng tri - mất rồi, làm sao thấy được thực tánh của nhân-quả, sinh-diệt được! Trong câu Pháp Cú 72, khi đức Phật dạy:

Quả thật điều nguy hại

Người ngu sinh sở tri

Hủy phần sáng của mình

Tự chẻ đầu chính nó.

thì sinh sở tri chính là khởi tâm muốn biết, còn phần sáng chính là tâm rỗng lặng trong sáng. Tâm đang rỗng lặng trong sáng phản ánh sự thật một cách trung thực thì bỗng nhiên cái ngã khởi lên ý muốn biết, và liền có cái ta muốn biết và đối tượng được biết, như vậy trong đầu đã tách thực tại thành khái niệm nên Phật gọi đó là tự chẻ đầu chính nó.

Khi vô minh ái dục thì tưởng lầm thân thọ tâm pháp là Ta, của Ta hoặc Tự Ngã của Ta, nên không thấy tánh vô thường, khổ, vô ngã của pháp hữu vi và không thấy tánh vô sinh diệt của pháp vô vi Niết-bàn trong đó. Để thoát khỏi ảo tưởng làm điên đảo chúng sanh này thì phải lấy Tánh Giác mà nhìn thẳng vào sự thật ngay nơi thân thọ tâm pháp (thực tại thân tâm cảnh, 18 giới, tất cả pháp) mà thấy ra thực tánh của Tâm, Tâm sở, Sắc, Niết-bàn. Thấy sinh diệt hay thấy Niết-bàn cũng đều là thấy pháp. Chính con phân biệt đối đãi đối tượng với chủ thể nên không thấy thực tánh của thân thọ tâm pháp, không thấy Niết-bàn đó thôi. Khi con đã trở về trọn vẹn trong sáng với thực tại thì đâu là năng đâu là sở? Đâu là chủ thể đâu là đối tượng? Nếu con thực chứng sự trọn vẹn này thì bất kỳ nhìn đâu con cũng thấy vô sanh Niết-bàn, sao còn nói tới giải thoát?

Tu hữu vi là cố gắng tạo tác để trở thành hay đạt được một sở đắc nào đó mà hành giả mơ ước. Tu vô vi là buông hết mọi ước mơ sinh, hữu, tác, thành để trở về với pháp tánh, không bị bất cứ điều gì ràng buộc nữa.