Như lý tác ý

Tác ý có hai loại: Như lý tác ý (yoniso manasikara) và phi như tác ý (ayoniso manasikara). Tác ý có nghĩa là ý hướng của tâm. Khi làm việc gì cũng đều phải có ý hướng đi trước, nếu ý hướng đúng (như lý tác ý) thì việc làm sẽ đúng, nếu ý hướng sai (phi như tác ý) thì việc làm cũng sai. Khéo tác ý tức có ý hướng đúng hay có như lý tác ý vậy. Nhiều người dịch tác ý là suy nghĩ nhưng thực ra suy nghĩ cũng cần có tác ý đúng mới suy nghĩ đúng, vậy tác ý còn đi trước cả suy nghĩ nữa. Khi quán chiếu theo Vipassana thì chỉ cần trực giác chứ không cần suy nghĩ nhưng vẫn phải có như lý tác ý mới thấy đúng thực tánh.

Trước hết phải phân biệt hai từ: "Tác ý" là manasikàra và "Tư tác" là cetanà. Tác ý có nghĩa là hướng nhận thức của tâm, do đó chỉ có hướng nhận thức đúng sự thật (Như lý tác ý: Yoniso manasikàra) và hướng nhận thức sai sự thật (Phi như lý tác ý: Ayoniso manasikàra); trong khi tư tác là thái độ hành động hay phản ứng của tâm, do đó có thái độ thiện, thái độ bất thiện và thái độ duy tác. Ví dụ: Khi đi thấy "ta đi" là do hướng nhận thức của tâm sai sự thật (phi như lý tác ý), khi đi chỉ thấy động tác di chuyền của sắc pháp và tánh biết biết sắc di chuyển thôi là do hướng nhận thức của tâm đúng sự thật (như lý tác ý). Còn khi đi thấy "ta đi" mà tâm khởi tham, sân, v.v... là phi như lý tác ý và tư tác bất thiện; còn khi đi mà thấy thuần sắc pháp di chuyển tức là như lý tác ý và tâm chánh niệm tỉnh giác là tư tác thiện hoặc duy tác.

Nhiều người hiểu rằng ra lệnh "ta phải đi thế này mới đúng", "ta không được đau", "ta không được sân" v.v... là như lý tác ý, thực ra đó là tư tác chứ không phải tác ý. Tư tác như vậy là chủ quan, hữu ngã, mà ngầm bên trong là tâm sân vi tế, thì chắc chắn phát xuất từ phi như tác ý, hoàn toàn không phải là như lý tác ý vì thiếu chánh niệm tỉnh giác đích thực, không thể thấy thực tánh của động tác đi, của cảm giác đau và của tâm sân ấy được. Tốt nhất muốn có như lý tác ý thì đừng xen cái ta ảo tưởng vào là được.

Con cứ làm rồi sẽ tự thấy ra. Không phải không hướng tâm vào đâu và tâm khởi niệm gì thì mặc. Con đừng hiểu vô tâm - không có chủ ý tạo tác của bản ngã - là không hướng tâm hay để mặc niệm khởi. Hướng tâm chân chính gọi là như lý tác ý (yoniso manasikàra) - yếu tố cơ bản của thiền. Và khởi niệm liền thấy chứ không phải để mặc. Nếu "để mặc" hiểu theo nghĩa là chỉ thấy với tâm lặng lẽ trong sáng chứ không phê phán kiểm duyệt thì đúng, còn "để mặc" là không thận trọng chú tâm quan sát là sai. Buông là buông thái độ lăng xăng can thiệp của bản ngã, vì khi tâm không lăng xăng làm theo ý đồ chủ quan thì liền tĩnh lặng trong sáng và ngay đó có như lý tác ý trên đối tượng thân, thọ, tâm, pháp. Tất cả hoạt động này đều tự nhiên vô ngã. Trọn vẹn thấy hơi thở là niệm thân, trọn vẹn thấy niệm khởi là niệm tâm... pháp gì đến thì liền thấy tức là đã trở về chứ không có chỗ nào nhất định để trở về như trong thiền định cả.