trí tuệ & từ bi

Bồ đề (bodhi) có nghĩa là tuệ giác. Con nói Bồ đề tâm mãnh liệt mà chưa có trí tuệ mới lạ! Có trí tuệ mới có tuệ giác và trí tuệ được biểu hiện qua Tinh tấn Chánh niệm Tỉnh giác. Nếu một người lúc lâm chung hoàn toàn tinh tấn chánh niệm tỉnh giác không lay động thì người ấy có thể chứng ngộ được đạo quả Niết-bàn.

Đôi lúc trí thông minh và trí tuệ được dùng đồng nghĩa trong văn hóa phổ thông. Tuy nhiên, trí thông mình hay trí tuệ ở ngoài đời, là khả năng hiểu biết nhanh nhẹn, tinh tế, rõ ràng và khôn ngoan, thuộc lãnh vực ý thức của lý trí phân tích biện luận, gọi là thế trí biện tài, phần nhiều được ứng dụng trong phương diện tục đế, với những khái niệm chế định hay quy ước do con người đặt ra. Ví dụ như thông minh trong ứng xử, tranh biện, kỷ thuật, học tập v.v...

Còn trí tuệ được dùng trong thuật ngữ Phật giáo thì tuy cũng có hàm nghĩa thông minh nhưng thuộc lãnh vực trực giác của tánh biết rỗng lặng trong sáng, là khả năng thâm nhập trực tiếp vào thực tánh chân đế (vượt ngoài khái niệm chế định của tục đế), cụ thể được biểu hiện qua chánh kiến và chánh tư duy. Trí tuệ (của tánh biết trong sáng vô vi, vô ngã và tự nhiên) này có hai tác dụng: Một là hóa giải cái ta ảo tưởng, hai là thể nhập thực tánh Chân Đế hay Niết-bàn.

Muốn đắc tuệ phân tích thì cần phải thận trọng chú tâm quan sát chính mình qua thể nghiệm cuộc sống để thấy ra tánh tướng thể dụng của thân, thọ, tâm, pháp, hoặc nói cách khác là thấy ra tâm, tâm sở, sắc, Niết-bàn; đồng thời không những thông suốt pháp chân đế mà còn rành rẽ ngôn ngữ chế định nữa, chứ không phải chỉ lo thiền định hay diệt phiền não không thôi. Nguyện có thành tựu hay không thì còn tuỳ có làm đúng cách hay không chứ chỉ nguyện thôi thì chưa đủ.