Nguyên lý tu tập

Khi con cố gắng tu luyện để trở thành một mục tiêu lý tưởng cao đẹp nào đó mà con mơ ước thì đó chính là cách tu tiểu ngã trở thành đại ngã, như đạo Bà-la-môn chủ trương. Hoặc con thấy mình còn phàm nên muốn tu luyện để mình trở thành Thánh thì thực ra đó cũng chính là một cách nói khác của ý đồ tiểu ngã muốn trở thành đại ngã.

Đức Phật không dạy tu để trở thành bất kỳ điều gì, mà chỉ dạy thấy ra Sự Thật ngay nơi thực tại thân, thọ, tâm, pháp đang là. Ngài dạy không nương tựa bất kỳ điều gì trên đời, mà chỉ trở về với bản tâm trong sáng (pabhassara citta) thuần tịnh nơi mỗi người, đó chính là pháp tánh chân đế. Trong Pháp Cú 72 đức Phật dạy rõ điều đó:

Tự mình nương tựa mình

Không nương tựa ai khác

Khi tự mình thuần tịnh

Là chỗ nương hy hữu!

Tự mình ở đây chính là bản tâm thanh tịnh trong sáng (pabhassara citta) vốn vô vi vô ngã, chứ không phải là tiểu ngã hay đại ngã nào cả. Vì vậy câu kệ này có thể hiểu là: Hãy trở về với bản tâm trong sáng nơi chính mình, không nương tựa ai khác, không trở thành gì khác, khi không còn bị ô nhiễm bởi những cấu uế bên ngoài thì chính cái tâm thuần tịnh (attanā va sudantena) này là nơi nương nhờ khó được. Vậy trở về với tự tánh thanh tịnh mà đức Phật dạy khác xa với nỗ lực trở thành đại ngã của Bà-la-môn.

Đạo Nho có câu "Tận nhân lực tri thiên mệnh" nếu hiểu theo Phật Pháp là cứ làm tốt nhất theo khả năng rồi qua đó học ra bài học chân lý của pháp. Và đây chính là nguyên lý cốt lõi của đạo Phật mà thầy thường nói đến là "Tùy duyên thuận pháp, vô ngã vị tha", trong đó nhận thức và hành vi là mấu chốt chủ đạo. Giúp người khác một cách cụ thể là hành vi, qua đó học ra thế nào là đúng sai, xấu tốt, thiện ác, nhân quả, sinh diệt v.v... là nhận thức. Tu chính là quá trình chuyển hóa nhận thức và hành vi ngay đây và bây giờ. Trong quá trình đó hành vi biểu hiện nhận thức và nhận thức soi sáng hành vi. Nên trong Dīgha Nikāya đức Phật dạy giới luật giúp trí tuệ phát huy và trí tuệ giúp giới luật hoàn hảo. Giới luật là hành vi, trí tuệ là nhận thức, cả hai bổ túc cho nhau trong sự giác ngộ viên mãn.

"Cứ để yên cho mọi người học bài học của mình" nghĩa là không can thiệp bởi khái niệm, quan niệm, quy ước, mẫu mực nào... của lý trí. Nếu con áp dụng điều này như một công thức của lý trí thì đó mới chính là can thiệp chứ không phải bằng một hành vi cụ thể. Thí dụ, con thấy một em bé băng qua đường một cách nguy hiểm, con có thể lập tức đưa tay giữ em lại khi một chiếc xe đang phóng nhanh trước mặt. Lúc đó nếu con áp dụng công thức "cứ để yên..." thì đã bị lý trí can thiệp chứ không để yên chút nào. Nhưng khi thấy và làm một cách trực tiếp, tự nhiên và trong sáng thì cả nhận thức và hành vi đều vô vi nên vẫn là hành động không tạo tác (duy tác) như thế lại có nghĩa là để yên. Lão Tử nói "Vô vi nhi vô bất vi" là vậy. Những lời Phật dạy hoặc những gì thầy trình bày là để soi sáng sự thật chứ không phải những công thức để áp dụng một cách lý trí. Chính vì không thấy chỗ trọng yếu này nên chánh pháp mới trở thành mạt pháp.

Mọi sự đều xảy ra đúng lúc của nó, căn cơ trình độ của mỗi người tùy thuộc vào "thời, vị, tính" của họ trong quá trình tiến hóa. Như hoa đúng lúc mới nở, trăng đúng chỗ mới (thấy) tròn. Bậc giác ngộ chỉ khai thị cho mỗi người tự thấy ra chính mình, mà cũng phải đủ duyên hay đúng thời đúng lúc họ mới thấy. Vậy con cứ tu cho tốt, rồi khi đúng lúc, đúng chỗ, đúng người, đúng căn cơ trình độ thì mới nên chỉ bày cho người hữu duyên. Phật giáo được vận dụng nhiều cách, nhiều pháp môn chính là vì đáp ứng trình độ khác biệt này. Nên thông cảm với trình độ mỗi người, không nên mong muốn họ làm theo điều mình thấy là đúng. Người học lớp 5 không thể học bài của lớp 10, hoặc bác sĩ y khoa không thể làm công việc của kỹ sư xây dựng được.