nhân & duyên

Duyên có 3 nghĩa:

1. Ảnh hưởng của hoàn cảnh: Không gian, thời gian và đối tượng khi xảy ra một sự kiện, thí dụ như ngồi trong phòng buổi trưa mùa hè nóng bức nên ăn cơm không thấy ngon.

2. Ảnh hưởng của điều kiện ắt có và đủ: Một nhân phát triển do nhờ có những đầy đủ điều kiện hỗ trợ, thí dụ như hạt giống nảy mầm do đất, nước, phân, ánh sáng v.v...

3. Mối quan hệ trong quá khứ: Người ta thường gọi là duyên tiền định, thí dụ hai người trước kia có tình thân với nhau nên bây giờ gặp lại thì vui mừng. Hai người thành vợ chồng vì có duyên từ kiếp trước.

Đời sống với những khổ đau phiền lụy, với những biến đổi vô thường của nó chỉ là duyên, không phải là nhân. Nhân là thái độ của con đối với những duyên ấy. Khi con mong muốn những duyên ấy tốt đẹp như ý mình thì chính thái độ đó làm con phiền não. Nghĩa là khi nào đối với đời sống con còn cho là... phải là... sẽ là... thì con không thể nào tự tại được. Nhưng nếu con thật sự biết trở về cảm nhận trọn vẹn chỉ duy nhất thực tại thôi (sự kiện đang là trong phút giây hiện tại, dù đó là khổ hay lạc) thì ngay đó không có tư tưởng, thời gian, bản ngã và phiền não, đó chính là tự tại, mà tự tại thì vô ngại, con còn bị chướng ngại bởi duyên thì làm sao có thể tự tại được. Không phải là từ bỏ tất cả duyên đời sống mới tự tại, mà chỉ thay đổi thái độ với đời sống thôi. Chính nhờ duyên đời sống là khổ đau phiền lụy, là biến đổi vô thường, là không đáng tham đắm, chấp thủ mới giúp con nhận chân được bản chất vô thường, khổ, vô ngã của nó. Nếu cuộc đời thường lạc ngã tịnh như ý muốn của mình thì tà kiến và tham ái ngày càng tăng trưởng và hậu quả vẫn sẽ là đau khổ, chán chường. Nghĩa là nếu không khổ khổ cũng là hoại khổ, và rồi cái tâm lăng xăng muốn được thế này thế khác chính là hành khổ.

Tóm lại, không có cách nào thoát ra khỏi khổ khi thái độ vẫn còn cho là, phải là, sẽ là... tức còn sinh, hữu, tác, thành. Chỉ khi nào thái độ là không, vô tướng, vô tác, vô cầu thì mới không sinh, không hữu, không tác, không thành và mới chấm dứt mọi nhân sinh đau khổ. Vậy là từ bỏ thái độ chứ không phải từ bỏ cuộc đời.

Duyên mà con nói hàm ý về sự kết mối quan hệ, duyên này được tạo ra bởi ý muốn chủ quan, vì vậy con phải gieo duyên thì mới có duyên. Thí dụ con muốn làm bạn với một người nào đó thì con phải kết mối quan hệ qua nhiều điều kiện tương thích mới được.

Nhưng từ duyên có nghĩa rộng hơn trong sự tương giao của vạn pháp, gọi là trùng trúng duyên khởi. Duyên là những yếu tố cần và đủ để một nhân trở thành hiện thực. Thí dụ một hạt xoài chỉ nẩy mầm khi có đủ đất, nước, dưỡng chất, nhiệt độ, sự chuyển động, ánh sáng v.v... Những điều kiện cần và đủ đó chính là duyên, và nhân cũng chính là duyên tự nội của chính nó.