thiền tuệ, thiền Minh Sát - Vipassanā

Điều này còn tùy thuộc vào nhiều yếu tố mới biết nó phát xuất từ đâu. Ví dụ như quá trình hành thiền tuệ như thế nào, Cảm giác "rất rõ ràng" là cảm giác thoải mái tự nhiên hay có kèm theo phản ứng phụ gì. Giấc ngủ có một loại hoạt động vô nhân của ý giới, nó là một dạng "ý thức" mà Duy Thức Học gọi là mộng trung ý thức. Nói chính xác theo Phân Tâm Học thì nó không hẳn là ý thức cũng không hẳn là vô thức. Dưới hình thức một giấc chiêm bao, nó tái tạo hoạt động của ý thức ban ngày nhưng tự động điều chỉnh sắp xếp lại cho đúng những gì mà ý thức chủ quan của bản ngã đã nghĩ và làm sai. Có những bài toán không giải được ban ngày thì trong giấc ngủ lại giải được. (Tất nhiên cũng có những giấc chiêm bao hư cấu để khẳng định hay biểu lộ bản chất của bản ngã ý chí ban ngày thôi chứ không điều chỉnh nội dung). Tánh biết (tâm) có một khả năng kỳ diệu rất tích cực là khả năng tự động điều chỉnh, cả trong hữu thức lẫn vô thức. Cái biết của vô thức rất "huyền bí" nó hỗ trợ cho cái biết hữu thức rất nhiều. Nếu là hữu thức trí tuệ vô ngã thì rất tốt, nhưng là hữu thức lý trí bản ngã thì chính là kẻ phá hoại tính tự động điều chỉnh kỳ diệu này của tánh biết trong vô thức. Tất nhiên vô thức này là hoạt động trong bhavanga, chứ không phải là vô thức theo nghĩa không ý thức của tâm si.

Đừng xác định gì cả, cứ để vậy mà chiêm nghiệm xem nó cho con bài học gì. Ví dụ như nó cho biết niệm thân là thấy rõ toàn thân như nó là một cách tự nhiên, chứ không phải cố gắng chú ý ngắm nhìn hay tìm kiếm điều gì trong đó một cách chủ quan.

Con đừng vội hành thiền, cần thông suốt những nguyên lý thiền trước thì mới không bị sai lầm. Sau đây là một số gợi ý về thiền Vipassanà:

• Thấy biết đúng (chánh tri kiến) là cốt lõi của thiền Vipassanà. Thấy biết đúng thì sống thuận pháp, tri kiến sai thì sống nghịch pháp. (Tri kiến tức là mắt thấy, tai nghe, mũi ngửi, lưỡi nếm, thân xúc, ý biết. Thấy như thực, nghe như thực, xúc như thực, biết như thực gọi là chánh tri kiến hay tri kiến thanh tịnh).

• Thiền Vipassanà chỉ thấy biết pháp đúng như nó là chứ không phải hành để sở hữu hay tạo tác pháp, vì không một pháp sở hữu hay tạo tác nào có thể tồn tại mãi được. Thấy thực tánh pháp và sống thuận thực tánh pháp gọi là thiền hay sống thiền chứ không phải là hành thiền.

• Muốn hành thiền là tham ái. Phân biệt có hành và không hành là ngã mạn. Thấy có ta hành là tà kiến. Tham ái, ngã nạm và tà kiến là ba trở ngại của thiền Vipassanà.

• Mọi loại thiền khác như thiền định, yoga, khí công, trì chú, niệm Phật v.v... đều có phương pháp áp dụng thực hành để đạt đến mục tiêu, riêng thiền Vipassanà là thấy biết trực tiếp thực tánh, không còn khái niệm năng sở và thời gian nên không thể hành qua trung gian của bất cứ phương pháp chế định nào.

• Thiền Vipassanà hoàn toàn diễn ra trong hiện tại, không lặp lại quá khứ, không hứa hẹn tương lai, và cũng không loại bỏ nắm giữ bất cứ pháp nào. Hiện tại không dừng nghỉ và mọi hiện tượng đều vô thường, khổ, vô ngã, vì vậy muốn hành để đạt được thường, lạc, ngã thì kết quả chắc chắn là phiền não khổ đau.

• Không áp dụng bất cứ kiến thức nào để hành thiền Vipassanà, dù đó là kiến thức vi diệu cỡ nào. Khi vắng bóng mọi kiến thức thì tri kiến mới phản ánh thực tại như thị.

• Trong thiền Vipassanà đối tượng không quan trọng, mà thái độ tâm mới là trọng yếu.

• Tâm sáng suốt, định tĩnh, trong lành, vô vi, vô ngã đối với mọi sự mọi vật đó là thiền Vipassanà tự nhiên nhất mà mỗi người sẵn có. Chỉ cần buông cái ngã hữu vi ra thì tánh biết liền tỏa sáng.

• Tâm không chạy rong tìm kiếm bên ngoài, thường không bỏ quên thực tại thân tâm, sống trọn vẹn và sáng suốt với từng giây phút hiện tại là thiền Vipassanà.

Con tu theo Bắc Tông hẳn biết nơi con pháp vốn đã tự đầy đủ nên Tổ Huệ Năng sau khi ngộ đã nói: "Hà kỳ tự tánh bổn tự cụ túc", Kinh Bát-Nhã cũng nói: "Bất sanh bất diệt, bất cấu bất tịnh, bất tăng bất giảm", chỉ tại con mong cầu mà thấy thiếu thôi. Cốt lõi của Phật Pháp là Không, Vô Tướng, Vô Nguyện nghĩa là vô vi vô tác nên Tổ Huệ Năng nói: "Tâm bình hà lao trì giới, hạnh trực hà dụng tham thiền". và "Trụ tâm quán tịnh là bệnh chứ không phải thiền". Con cũng đã biết như vậy là "lấy đá đè cỏ", "mài gạch thành gương", vậy tại sao con phải ngồi thiền để mong cầu một trạng thái an lạc nào? Không phải mọi trạng thái đều "vô thường tấn tốc" sao, vậy con mong đạt được trạng thái gì?

Thiền Minh Sát Tuệ Nguyên Thủy lại càng rõ hơn nữa. Cứ ngay nơi thân tâm con mà chánh niệm tỉnh giác, đừng chạy theo ý đồ của bản ngã, chỉ sống tùy duyên thuận pháp vô ngã vị tha là con đã xứng đáng thọ dụng của đàn-na tín thí rồi sao con lại hổ thẹn hay mặc cảm gì nữa. Một hôm có người hỏi đức Phật rằng nếu chỉ chánh niệm tỉnh giác thôi thì ít quá. Phật dạy chớ có nói vậy, chánh niệm tỉnh giác là đã làm rất nhiều. Con ngồi thiền một ngày nhiều lắm được bảy tám tiếng đồng hồ, mà chỉ ngồi lo cho sự an ổn của mình, còn nếu con hàng ngày vừa phục vụ đạo pháp, tha nhân vừa chánh niệm tỉnh giác, thì trừ giờ ngủ, con luôn phát huy phước tuệ đầy đủ như vậy không phải là nhiều hơn chỉ lo giải thoát cho mình sao?

Thôi được, nếu con muốn ngồi thiền cũng được, nhưng khi ngồi hãy buông hết mọi ý đồ của bản ngã đi và để cho thân tâm được nghỉ ngơi vô sự. Khi tâm nghỉ ngơi vô sự thì tánh biết sẽ tự chiếu soi trong chánh niệm tỉnh giác một cách tự nhiên. Lúc đó chỉ thấy pháp đến đi như thế nào thì biết như vậy, không thêm bớt, không phản ứng, không cố nắm giữ hay loại bỏ gì cả. Đó chính lá thiền Minh Sát Tuệ chứ không phải đem bản ngã ra nỗ lực tìm kiếm điều gì. Hãy nhớ thiền Minh Sát là thấy ra sự thật chứ không phải đạt được điều gì.