tinh tấn chánh niệm tỉnh giác

Đối tượng của thận trọng, chú tâm, quan sát là thực tại thân-tâm-cảnh mà Kinh Tứ Niệm Xứ gọi cụ thể là bốn đối tượng hiện quán: thân, thọ, tâm, pháp. Ví dụ khi con đi quan sát hoạt động của nhà máy, thì trong quá trình quan sát diễn ra những tiến trình tương giao giữa mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý với sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; rồi những diễn biến tâm lý bên trong con xuất hiện để cảm nhận, nhận thức, kết luận, quyết định, phản ứng, hành động, thu thập kinh nghiệm v.v... xảy ra liên tục. Trong sự tương giao ấy con thấy ra được điều gì thì thấy, chưa thấy thì thôi. Rồi dần dần mọi thứ sẽ rõ ràng.

Sự thận trọng chú tâm quan sát giúp con hai chiều: 1) Giúp nội tâm không bị phân tán, nên có khả năng định tĩnh và sáng suốt hơn. 2) Giúp thấy biết quá trình tương giao thân-tâm-cảnh rõ ràng minh bạch hơn. Như vậy, mục đích của thận trọng, chú tâm, quan sát là để nội tâm thanh tịnh và thấy rõ các pháp. Lúc đầu thì thấy rõ công việc, thấy rõ thân tâm nên hiệu quả công việc cao hơn, mà thân tâm cũng ổn định an lạc hơn. Nhưng cuối cùng thấy ra không có cái ta trong thực tại thân-tâm-cảnh ấy.

Trong pháp học thì con được phân tích đây là ngũ uẩn, đây là 12 xứ, đây là 18 giới, đây là 12 duyên sinh v.v... nhưng trong khi thận trọng chú tâm quan sát con không cần nói đó là ngũ uẩn hay gì cả mà chỉ thấy sự kiện xảy ra như nó đang là, rồi tánh biết sẽ giúp con thấy tất cả, đừng đem tâm tính toán phải thế này hay thế khác, chỉ tạo cơ hội cho bản ngã xen vào mà thôi.

Chú tâm cảnh giác chính là tinh tấn chánh niệm tỉnh giác. Trong khi tinh tấn chánh niệm tỉnh giác thì có hai chướng ngại là tà kiến và tham ái. Tà kiến thì thấy có "ta" trong danh sắc, tham ái thì có tham ưu, có nương tựa, có dính mắc nơi danh sắc, do đó không thấy được thực tánh của danh sắc. Vậy thực hành chính là tinh tấn chánh niệm tỉnh giác đối với thân-thọ-tâm-pháp.

Hãy nhìn tính chất vô thường của các pháp, hãy để cho mọi kinh nghiệm của thân tâm đều trôi qua, không giữ lại dấu vết gì cả, nếu không, kinh nghiệm chỉ làm tăng trưởng bản ngã mà thôi. Phiền não cũng vậy, nó luôn trôi qua sao không buông luôn mà chống chọi làm gì, chống chọi chính là giữ nó lại. Ba-la-mật chính là buông hết không giữ lại gì, nhưng con lại còn muốn nương tựa vào điều gì đó thì làm sao có ba-la-mật được? Trong lòng muốn thanh tịnh thì phải buông hết mọi kinh nghiệm và chỗ nương tựa đi mới được.

Con nên tu tập chánh niệm tỉnh giác để soi sáng thân tâm mình là chính, không nên quan tâm đến những kinh nghiệm thân tâm như rải tâm từ hay nhận tâm từ vì như vậy con sẽ bị hướng tâm ra bên ngoài tìm cầu kinh nghiệm, sở đắc hoặc nơi nương tựa, điều này chỉ gây chướng ngại cho sự giác ngộ giải thoát thật sự của con. Hiện nay tâm con thường có cảm giác cô đơn sợ hãi chính là vì lý do này. Khi con thật sự chánh niệm tỉnh giác thì không bao giờ có cảm giác cô đơn cả.