vô ngã, bản ngã & đại ngã

Bản ngã xuất hiện dưới hai hình thức: Một là cái ta hiện hành (dương bản, hữu thức) và hai là cái ta ngủ ngầm (âm bản, vô thức). Cái ta hiện hành là bản ngã biểu lộ ra ngoài qua khái niệm "tôi", như tôi hành động, tôi nói năng, tôi suy nghĩ, tôi tu hành v.v... hoặc "của tôi", như thân của tôi, cảm giác của tôi, hiểu biết của tôi, tâm thức của tôi, sở đắc của tôi v.v... Cái ta hiện hành là cái ta lộ liễu dễ thấy, nhưng nếu không tinh tấn chánh niệm tỉnh giác thì lý trí chỉ có thể suy luận ra nhưng vẫn không thấy được nó. Cái ta ngủ ngầm còn gọi là cái ta âm bản vì nó ẩn trú trong tiềm thức hay ẩn sâu trong vô thức, phần lớn nó hoạt động ngấm ngầm và kín đáo bên trong phần chìm của tâm thức (Bhavanga hoặc A-lại-da thức) nên rất khó thấy. Tuy nhiên, nó vẫn thường xuất hiện như "kẻ tàng hình" dưới hình thức những khuynh hướng tính dục hay những xung động tâm lý, ẩn dưới những mặt nạ thiên hình vạn trạng, trá hình dưới nhiều chiêu thức quỷ quyệt khó lường. Những khuynh hướng này được gọi là những phiền não ngủ ngầm (anusaya kilesa) sai sử, xúi dục hành động, nói năng, suy nghĩ mà ý thức không biết được. Ngay cả giới định tuệ chế định cũng vẫn bị nó đánh lừa. Nhiều người giữ giới, hành thiền nhưng thật ra đang bị cái ta ngủ ngầm sai sử, nói rõ hơn là bị phiền não tham sân si xúi dục. Con có thể thấy được cái ta nơi những người tu hành ấy rất rõ, nhưng bản thân họ thì cứ tưởng mình đã đắc thiền đắc đạo rồi!

Cái ta bắt nguồn từ những điều kiện bên ngoài được thủ đắc qua các giác quan, lúc đầu hình thành cái ta ảo tưởng hữu thức, ý niệm cái ta này trở thành những chủng tử được thu nhập vào tiềm thức, gọi là những tập khí. Chính những tập khí này tạo thành cái ta ngủ ngầm một cách vô thức, rồi cái ta âm bản lại nhập vai kẻ giấu mặt tác động đàng sau cái ta dương bản. Tuy nhiên, hai cái ta này không hoàn toàn đồng nhất, có khi hỗ trợ cho nhau, có khi đối kháng lẫn nhau. Cái ta ý thức muốn làm một hành động đạo đức thì cái ta vô thức phản đối, ngược lại khi cái ta ý thức muốn làm điều xấu cái ta vô thức lại ngăn cản, chính sự mâu thuẫn này đã làm cho con lưỡng lự, bất an và căng thẳng. Dù là những xung động tâm lý hay những khuynh hướng tính dục hoạt động bí mật thế nào nhưng khi khởi động lên bề mặt tâm thức thì nó đã lộ diện dưới hình thức cái ta dương bản rồi, do đó chỉ cần thấy được cái ta dương bản thì dần dần cũng thấy ra mặt âm bản của nó.

Theo Phân Tâm Học thì hữu thức hóa vô thức là cách hóa giải sự xung động của những khuynh hướng tính dục. Thiền Vipassanā là một trong những cách tốt nhất để thực hiện điều đó. Tinh tấn chánh niệm tỉnh giác giúp con loại khỏi thực tại ý niệm tôi và của tôi trên thân, trên thọ, trên tâm, trên pháp để chỉ thấy thực tánh của danh sắc đang vận hành, cái ta hữu thức không còn quấy nhiễu thực tại thân tâm được nữa. Nếu tánh biết luôn lặng lẽ chiếu soi thì những phiền não ngủ ngầm dưới hình thức những khuynh hướng tính dục không còn có cơ hội trở thành những xung động của cái ta vô thức được nữa, và rồi khi nó không còn được cái ta hữu thức nuôi dưỡng, cũng không còn manh động thao túng được nữa thì nó sẽ tự hủy diệt ngay từ trong vô thức. Nhưng khi tinh tấn chánh niệm tỉnh giác không đúng, thì cái ta vô thức đã ẩn núp đàng sau, ý niệm "tôi chánh niệm", "tôi tỉnh giác", "tôi tu tập", "tôi chứng đắc" vẫn còn nguyên đó! Hoặc chánh niệm tỉnh giác được lặp đi lặp lại theo lối mòn quán tính của những phương pháp, kỹ thuật chế định thì cái ta vô thức lại càng dễ xâm nhập hơn.

Trong khi lý trí vọng thức tưởng rằng đã phát hiện ra được bản ngã thì chính nó là một trong những đường dẫn ưu ái nhất cho cái ta vô thức hoạt động. Lý trí không làm được công việc hữu thức hóa vô thức, mà chỉ tạo cơ hội cho cái ta ngủ ngầm trở thành cái ta hiện hữu. Vậy có thể con đã chánh niệm tỉnh giác sai, một loại chánh niệm tỉnh giác của lý trí hữu vi chứ không phải là bản chất vô vi tự nhiên của tánh biết. Thầy nhớ không lầm thì con đã có lần vô tình buông cái ta chánh niệm tỉnh giác hữu vi ra và thực tánh pháp đã xuất hiện, sao bây giờ con lại loay hoay trở về lại với cái chánh niệm tỉnh giác hữu vi ấy nữa? Ngay khi con đặt câu hỏi "phải làm sao" thì cái ta đã hiện diện ở đó rồi. Hãy buông xuống đi thì pháp sẽ tự vận hành hoàn toàn vô vi vô ngã. Hãy đề cho tánh biết tự thấy pháp, con đem cái ta "phải làm sao" xen vào để làm gì?

Đúng như vậy. Tánh biết vốn tự sáng suốt, định tĩnh, trong lành, chỉ vì bị cái ta ảo tưởng che lấp nên không phát huy được. Giống như mặt trời bị mây che nên không thấy sáng, nhưng thực ra mặt trời vẫn sáng. Khi không có bóng dáng cái ta ảo tưởng xen vào thì ngay đó là sáng suốt định tĩnh trong lành, chứ không phải do cố gắng rèn luyện mà đạt được. Giống như mây tan thì mặt trời liền soi sáng rực rỡ. Vì vậy thầy gọi sáng suốt, định tĩnh, trong lành là tự tánh giới định tuệ. Thầy thường cầm ly nước đưa lên để hiển thị rằng ngay đó ai cũng có thể thấy biết như thực không có gì ngăn ngại cả.

Thầy chỉ có thể giúp con biết tự mình thấy ra sự thật chứ không giúp con đưa ra một kết luận nào. Bởi vì muốn khẳng định một kết luận là gốc rễ của vô minh (Tri kiến lập tri tức vô minh bổn). Người thật sự chánh niệm tỉnh giác tất phải thấy mọi sự mọi vật luôn luôn mới mẻ nên họ không bao giờ ôm giữ bất cứ một kết luận nào. Con cho rằng tất cả những người theo PG Nam Tông đều ăn mặn và tất cả những người theo Bắc Tông đều ăn chay sao? Vậy là con đã vội kết luận rồi đó. Một khi đã khẳng định một kết luận là vô minh rồi nên tất nhiên đó chỉ là ảo tưởng của bản ngã. Cho đến khi chưa thành Phật thì vấn đề con đưa ra đòi hỏi con phải khám phá tận tường cho ra sự thật, nếu không con chỉ mãi mãi ôm giữ những kết luận vu vơ theo cảm tính hoặc lý trí vọng thức mà thôi. Đó là lý do vì sao thầy không giúp con khẳng định một kết luận nào.

Vì mọi khẳng định đều đưa đến kết luận một chiều và rơi vào kiến chấp nhị nguyên, nên đức Phật nói pháp chỉ tùy duyên mà khai thị chứ không khẳng định một chiều. Vậy muốn thấy sự thật con nên thấy ra nhiều mặt, nhiều chiều và từ nhiều góc độ khác nhau, nên biết tự mình phản biện, chứ không nên vội kết luận điều gì đúng hay sai theo kiến thức hạn hẹp của mình. Khi có cái nhìn bất nhị, toàn diện, con sẽ không còn cái tâm chấp trước, bảo thủ và phân biệt nhị nguyên để đưa đến ngã mạn, đối kháng và tự tán hủy tha nữa. Tinh thần thiền để khám phá sự thật là "Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm" mà đức Phật gọi là sống "không nương tựa, không chấp trước điều gì trên đời".