Q: Con thành kính đảnh lễ thầy! <p Thầy kính, từ câu hỏi ngày 18/11/2013 về cái thấy của chánh niệm tỉnh giác mà một đạo hữu hỏi thầy, bản thân con có một trải nghiệm mong thầy từ bi chỉ day: có thời gian, trên đường đi làm về, con đang đi xe máy, nhìn thấy những chuyện vặt vãnh tâm con nổi sân, cái sân nhẹ. Có một cái biết xuất hiện nhận biết tâm sân, cả hai cùng đi song song với nhau một đoạn cho đến khi một cái biết khác nhận ra, nhưng cái biết sau này có sự biết là "con nhận biết" chứ không lặng lẽ như lúc nãy lúc chỉ có cái biết và tâm sân. Và con lại nghe tiếng xe cộ chạy, thấy dòng người ngược xuôi ồn ào, nhận thấy mình mới vừa tỉnh lại với ý thức thường nhật. <p Con xin tri ân thầy!

Cái biết thường nhật là ý thức qua khái niệm tục đế. Ý thức luôn biến thực tánh thành khái niệm và chỉ nhận biết đối tượng qua vật khái niệm (attha pannatti: quy định ý nghĩa hoặc hình tướng) và danh khái niệm (nàma pannatti: quy định tên gọi) mà nó hoặc xã hội ước định. Nếu không có khái niệm thì nó không biết gì cả. Do đó nó hầu như chỉ tồn tại trên đối tượng khái niệm, nếu không có đối tượng đã quy định này thì nó không ý thức được đối tượng đó là gì, nên dường như ngơ ngác dại khờ chẳng khác nào vô thức hay mê muội. Ngược lại, tánh biết thì có thể biết trực tiếp thực tánh (paramattha) của tất cả pháp mà không qua khái niệm nào, nó có thể biết được mọi biến đổi sinh diệt của ý thức và đối tượng của ý thức thậm chí biết luôn cả vô thức. Do đó khi con sân nó biết tâm sân ấy sinh diệt thế nào và tính chất ra sao trong khi đó thì ý thức lại trở nên bất lực, không biết gì cả, cho đến khi nó "tỉnh lại" trong thế giới khái niệm thường nhật của nó. Chỉ khi con không còn lệ thuộc vào ý thức khái niệm nữa thì mới thoát khỏi phạm trù danh tướng, năng sở của nhận thức để trở về với tánh biết không sinh diệt, soi sáng mà không có người soi sáng và đối tượng được soi sáng.

Question 1

Con thành kính đảnh lễ thầy! <p Thầy kính, từ câu hỏi ngày 18/11/2013 về cái thấy của chánh niệm tỉnh giác mà một đạo hữu hỏi thầy, bản thân con có một trải nghiệm mong thầy từ bi chỉ day: có thời gian, trên đường đi làm về, con đang đi xe máy, nhìn thấy những chuyện vặt vãnh tâm con nổi sân, cái sân nhẹ. Có một cái biết xuất hiện nhận biết tâm sân, cả hai cùng đi song song với nhau một đoạn cho đến khi một cái biết khác nhận ra, nhưng cái biết sau này có sự biết là "con nhận biết" chứ không lặng lẽ như lúc nãy lúc chỉ có cái biết và tâm sân. Và con lại nghe tiếng xe cộ chạy, thấy dòng người ngược xuôi ồn ào, nhận thấy mình mới vừa tỉnh lại với ý thức thường nhật. <p Con xin tri ân thầy!

Accepted Answer

Cái biết thường nhật là ý thức qua khái niệm tục đế. Ý thức luôn biến thực tánh thành khái niệm và chỉ nhận biết đối tượng qua vật khái niệm (attha pannatti: quy định ý nghĩa hoặc hình tướng) và danh khái niệm (nàma pannatti: quy định tên gọi) mà nó hoặc xã hội ước định. Nếu không có khái niệm thì nó không biết gì cả. Do đó nó hầu như chỉ tồn tại trên đối tượng khái niệm, nếu không có đối tượng đã quy định này thì nó không ý thức được đối tượng đó là gì, nên dường như ngơ ngác dại khờ chẳng khác nào vô thức hay mê muội.

Ngược lại, tánh biết thì có thể biết trực tiếp thực tánh (paramattha) của tất cả pháp mà không qua khái niệm nào, nó có thể biết được mọi biến đổi sinh diệt của ý thức và đối tượng của ý thức thậm chí biết luôn cả vô thức. Do đó khi con sân nó biết tâm sân ấy sinh diệt thế nào và tính chất ra sao trong khi đó thì ý thức lại trở nên bất lực, không biết gì cả, cho đến khi nó "tỉnh lại" trong thế giới khái niệm thường nhật của nó. Chỉ khi con không còn lệ thuộc vào ý thức khái niệm nữa thì mới thoát khỏi phạm trù danh tướng, năng sở của nhận thức để trở về với tánh biết không sinh diệt, soi sáng mà không có người soi sáng và đối tượng được soi sáng.

Question 2

Kính thưa Thầy,

Con là Phật tử ở Sydney có nghe Thầy giảng pháp ở Cabramatta vừa qua. Thầy giảng pháp hay quá nên con có đọc thêm sách của Thầy. Con có một thắc mắc, nhờ Thầy giảng cho con hiểu. Khi căn + trần + thức = xúc --> thọ --> tưởng --> hành --> thức. Vậy cái tánh biết nó nằm ở đâu, có phải ở thức của căn và trần hay ở tưởng? Con cũng có nghe Thầy giảng về sinh tử luân hồi và Niết-bàn, nó ở tại đây. Vậy nếu không có bản ngã là sẽ không có sinh tử luân hồi, phải không Thầy?

Accepted Answer

Trừ ngũ căn ngũ trần thuộc về sắc pháp, những pháp còn lại thuộc về danh pháp hay tâm pháp. Tánh biết là đặc tính ưu việt nhất của tâm, nó có thể biết được tất cả sắc pháp tâm pháp khác nhưng nó không bị đồng hoá với bất kỳ tâm pháp sắc pháp nào. Nói rõ hơn nó không phải là sắc thọ tưởng hành thức, nhưng nó biết rõ diễn biến của 5 uẩn này. Do đó, trong Tứ Niệm Xứ, tánh biết mới có thể biết thân, thọ, tâm và pháp mà vẫn không động.

Question 3

Kính thưa Thầy, con rất vui khi nhận được câu trả lời của Thầy sớm như vậy. Thưa Thầy, con đã hiểu ra câu trả lời của Thầy về tánh biết nó không nằm trong sắc, thọ, tưởng, hành hay thức. Nhưng Thầy chưa trả lời dùm con câu thứ hai, "Khi không còn bản ngã nữa thì sanh tử luân hồi sẽ chấm dứt có phải không thưa Thầy?"

Con cám ơn Thầy rất nhiều.

Accepted Answer

Đúng con, Đức Phật dạy đoạn tận cái ngã tham sân si là Niết bàn, nghĩa là chấm dứt luân hồi sinh tử. Tuy nhiên con cần lưu ý rằng Niết bàn là vô ngã chứ không phải vô ngã là Niết bàn.