vô ngã, bản ngã & đại ngã

1. Đúng là do thích và không thích mà có bản ngã. Nói chính xác hơn là do tà kiến và tham ái mà trong 12 nhân duyên sinh gọi là vô minh --> ái --> thủ --> hữu. Trong quá trình tương giao giữa căn-trần-thức đưa đến nhận thức và hành động (xúc --> tác ý --> thọ --> tưởng --> tư...) mà hình thành 5 uẩn (Sắc --> thọ --> tưởng --> hành --> thức), đó là quá trình góp nhặt kinh nghiệm và tích lũy kiến thức. Những tích tập này hình thành kết luận, quan niệm, và sở hữu riêng tư về sở tri và sở đắc. Cũng từ sự chọn lựa giữa cái thích và không thích sinh ra tham sân và chấp thủ, nên bắt đầu tự cô lập mình trong sở tri và sở đắc phiến diện của mỗi cá nhân. Một khi đã bị tham và sân (tham ái) che lấp thì không thấy được sự thật do đó mà hình thành tà kiến về một cái ta có sở hữu riêng tư.

2. Đúng vậy. Mọi nỗ lực của cái ta được hình thành như đã nói trên đều là tập đế đưa đến khổ đế. Chính là buông cái ta ảo tưởng ấy đi thì Tính Sáng liền xuất hiện. Đó là lý do vì sao đức Phật dạy trong Dhammapada 72 như sau:

Quả thật điều bất lợi

Người ngu sinh sở tri

Hủy Phần Sáng của mình

Tự chẻ đầu chính nó!

Bản chất của cái ta là cố gắng loại bỏ cái nó không thích và thu gom cái nó thích, vì vậy cái ta luôn lăng xăng trong thái độ tham sân, lấy bỏ. Ví dụ con đang buồn thì con liền có thái đội đối kháng với nỗi buồn đó và mặt khác con lại muốn có ngay một niềm vui. Nếu được thì tiếp tục tham, nếu không được lại tiếp tục sân... Thái độ đó chính là thái độ lăng xăng của cái ta hết tham rồi sân, hết lấy rồi bỏ. Bậc trí không tham sân, không lấy bỏ mà chỉ quan sát minh bạch (vipassanà) để thấy ra thực tánh (thể, tướng, dụng) của nỗi buồn ấy là gì, nó đang sinh diệt ra sao, thấy rõ nguyên nhân và hậu quả của nó.

Muốn làm nhiều việc vì tham sân thì đúng là lăng xăng, nhưng muốn làm nhiều việc với trí tuệ, từ bi thì lại tốt chứ không phải lăng xăng.

Phần lớn chúng ta vì muốn được thường, lạc, ngã mà khổ. Như vậy khổ là do không thấy tính vô thường, khổ, vô ngã trong vạn pháp. Trong vô thường mà muốn thường hằng, trong khổ đau mà muốn hạnh phúc, trong các pháp vô ngã mà muốn đó là ta, của ta và tự ngã của ta thì gọi là điên đảo tưởng.

Các pháp do duyên sinh đều có biến đổi, có thành hoại, có sinh diêt. Do đó ai muốn chúng thường còn thì tự chuốc lấy khổ . Ví dụ như hoa Mai có nở có tàn nhưng ai muốn hoa Mai nở mãi không tàn thì sẽ khổ đau thất vọng.

Các pháp do vô minh ái dục hay do tham sân si tạo tác mà thành thì đều đưa đến sầu bi, khổ não. Ví dụ như đời người có sinh, già, đau, chết nhưng ai tham sống sợ chết thì sẽ khổ đau phiền muộn.

Các pháp vốn tồn tại trong sự vận hành theo quy luật tự nhiên của chúng, còn ý niệm "ta, của ta, tự ngã của ta" được gán ghép vào đó chỉ là ảo tưởng. Và chính ảo tưởng này đem lại khổ sầu. Ví dụ như mắt thấy mà cho là "ta thấy", tai nghe mà cho là "ta nghe"... rồi "đây là con ta", đây là "tài sản của ta"... nên mới khổ.