Tứ Niệm Xứ

Ngã không, pháp cũng không

Chỉ THẤY, không dụng công

Không nơi đâu an trú

Mới tự tại thong dong.

Đúng vậy. Tứ Niệm Xứ là sống đúng Bát Chánh Đạo ngay nơi thực tại thân, thọ, tâm, pháp. Khi hành giả không buông lung theo tham ái, tinh tấn trở về với thực tại hiện tiền (Ehipassiko); trọn vẹn chánh niệm trong thực tại đó (Opanayiko), không còn hướng bên ngoài; ngay đây và bây giờ, không tà kiến, tỉnh giác thấy pháp chân thực như nó đang là (Sandiṭṭhiko), không trải qua thời gian (Akāliko), thì liền tự mình chứng ngộ Sự Thật (Paccattaṃ veditabbo viññūhi). Do đó Tứ Niệm Xứ là đạo lộ độc nhất ngay đó thoát khỏi sinh tử luân hồi chứ không đưa đến mục đích nào khác bên ngoài.

Chữ Thiền do người sau thêm vào khi nói Thiền Minh Sát, Thiền Tuệ, Thiền Quán, Thiền Tứ Niệm Xứ cho dễ hiểu trong pháp hành Tứ Niệm Xứ (tinh tấn, chánh niệm, tỉnh giác trên thân-thọ-tâm-pháp). Thật ra thực hành Tứ Niệm Xứ chính là sống đúng Bát Chánh Đạo mà trong Kinh Đại Bát Niết-bàn đức Phật gọi là "Sống tuỳ duyên thuận pháp" (Dhammānudhamma paṭipanno viharati). Nguyên từ Thiền (Jhāna) chỉ dùng trong Bát Định (Samādhi) còn trong Tứ Niệm Tứ sử dụng 3 yếu tố dẫn đạo trong Bát Chánh Đạo là Chánh Tinh Tấn, Chánh Niệm và Chánh Kiến (Tỉnh Giác). Đức Phật dạy khi có đủ 3 yếu tố dẫn đạo này thì các yếu tố khác như Chánh Tư Duy, Chánh Ngữ, Chánh Nghiệp, Chánh Mạng và Chánh Định sẽ tự hoàn hảo.

Một hành giả trong quá trình tu tập chứng được định nào trong Bát Định (4 Hữu Sắc, 4 Vô Sắc) sau khi chứng Đạo Quả Bậc Thánh thì định ấy được gọi là Thánh Định. Dù đắc Tứ Thiền Bát Định nhưng còn phàm phu thì vẫn là phàm định trong Tam Giới không thể gọi là Tứ Thánh Định được. Còn Tứ Thánh Định là chỉ Thánh Quả Định của 4 bậc Thánh, tức vị nào chứng được Quả Thánh nào, nếu muốn thì có thể an trú định trong Thánh Quả ấy một thời lượng như ý nên được gọi là Tứ Thánh Quả Định mà thôi. Như vậy cần phân biệt được Tứ Thiền Bát Định thuộc Tam Giới (thiền cao nhất của ngoại đạo) khác với Chánh Định hay Thánh Định trong Bát Chánh Đạo như thế nào.